Wirus HPV odpowiada za blisko 100 proc. stanów przedrakowych i raka szyjki macicy, 64-100 proc. stanów przedrakowych i nowotworów pochwy, 90 proc. nowotworów odbytu, a także za nowotwory prącia, sromu, jamy ustnej, nosogardzieli, nasady języka, migdałków, gardła, głowy i szyi. Rak szyjki macicy długo może nie dawać charakterystycznych objawów. Do konsultacji ginekologicznej powinny skłonić objawy, które mogą mieć także inne przyczyny, ale zawsze wymagają diagnostyki.

• krwawienia po współżyciu,
• krwawienia międzymiesiączkowe,
• nietypowe, obfitsze krwawienia miesiączkowe,
• wodniste, obfite lub nieprzyjemnie pachnące upławy,
• ból w podbrzuszu (zwłaszcza utrzymujący się),
• brodawki skórne,
• kłykciny kończyste (w okolicy narządów płciowych i odbytu).

Profilaktyka

W Polsce, na przestrzeni ostatnich 30 lat, obserwuje się powolny spadek liczby zachorowań na nowotwór szyjki macicy. Najwięcej choruje kobiet starszych — 50% przypadków stwierdza się u kobiet w wieku 60 lat i starszych. Jednak w ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby nowych zachorowań wśród młodszych kobiet począwszy od 30. roku życia.

Obecnie nie ma dostępnego leku na wirusa HPV,  dlatego ważna jest skuteczna profilaktyka, do której należą: szczepienia ochronne przeciw HPV oraz regularne badania przesiewowe (skrinig) w kierunku raka szyjki macicy.

Profilaktyka u dzieci i młodzieży- szczepienia przeciw HPV

W Polsce funkcjonuje powszechny, bezpłatny program szczepień przeciw HPV dla dzieci i młodzieży. Obejmuje on dziewczęta i chłopców od ukończenia 9. do ukończenia 14. roku życia. Realizowany jest w dwudawkowym schemacie szczepienia z odstępem 6–12 miesięcy. W ramach programu dostępne są 2 rodzaje szczepionek: 2- i 9-walentna. Co ważne, od 2024 r. można zapisać dziecko na szczepienie w każdej przychodni Podstawowej Opieki Zdrowotnej (POZ).

Jak działa szczepionka przeciw HPV

Dla 12 i 13 latków, zarówno dziewcząt jak i chłopców dostępne są dwie szczepionki: Cervarix i Gardasil. Dla dzieci w wieku 9-11 lat oraz 14-17 lat – szczepionka Gardasil.

• Szczepionka dwuwalentna działa przeciw dwóm typom wirusa HPV: 16 i 18. Zapobiega wystąpieniu zmian przednowotworowych narządów płciowych i odbytu oraz rakowi szyjki macicy i rakowi odbytu, związanych z onkogennymi typami HPV.
• Szczepionka dziewięciowalentna Gardasil działa przeciw dziewięciu typom wirusa brodawczaka ludzkiego. Chroni przed zmianami przednowotworowymi narządów płciowych i odbytu, rakiem szyjki macicy, rakiem odbytu i dodatkowo przed wystąpieniem brodawek narządów płciowych (kłykcin kończystych) związanych przyczynowo z zakażeniem określonymi typami wirusa.

Badania przesiewowe

W Polsce od 2025 r. działa nowa formuła programu w ramach NFZ, która wprowadza nowoczesne narzędzia diagnostyczne dla kobiet w wieku 25-64 lat:

• Test HPV HR (wysokiego ryzyka) z genotypowaniem jako badanie molekularne wykrywające DNA/RNA wirusa wysokiego ryzyka wykonywane co 5 lat.
• Cytologia na podłożu płynnym (LBC) jako kolejny etap (triage) wtedy, gdy wynik HPV HR jest dodatni – często bez ponownego pobierania, bo wykorzystuje się materiał z tego samego wymazu.
• Możliwa jest dotychczasowa ścieżka oparta o cytologię klasyczną wykonywaną co 3 lata.
  Do udziału w programie nie jest potrzebne skierowanie – pacjentka zgłasza się do placówki realizującej program.

Podsumowanie

• Zakażenie HPV dotyczy obu płci i może powodować nowotwory również u mężczyzn, w tym odbytu, prącia oraz okolic głowy i szyi.
• Szczepienie dostępne jest dla dziewcząt i dla chłopców.
• Szczepienie znacząco zmniejsza ryzyko, ale nie zastępuje badań przesiewowych.
• Szczepionka nie niesie ryzyka zakażenia